Begin bij drie verschillende vragen
De DPIA-vraag is welke gevolgen de voorgenomen verwerking van persoonsgegevens heeft voor mensen en hoe risico’s worden beperkt. De IAMA-vraag betreft de invloed van een algoritmisch systeem op grondrechten. De ethische vraag luidt welke handelingsoptie, binnen geldende grenzen, inhoudelijk verdedigbaar is. Daarbij kunnen ook professionele zorg, afhankelijkheid, menselijke aandacht en de verdeling van lasten een rol spelen.
Het verschil zit dus niet simpelweg in ‘juridisch tegenover niet-juridisch’. Grondrechten bevatten normatieve keuzes, en een ethische bespreking kan juridische problemen aan het licht brengen. Houd de vragen wel afzonderlijk zichtbaar. Zo voorkomt u dat een technisch beveiligde verwerking automatisch als wenselijk wordt gezien, of dat een positief groepsgesprek ontbrekende juridische onderbouwing moet opvangen.
Bepaal toepasselijkheid voordat u formulieren kiest
Volgens artikel 35 AVG is vooraf een DPIA nodig bij een verwerking die waarschijnlijk een hoog risico voor rechten en vrijheden oplevert. Aard, omvang, context en doel zijn relevant; AI-gebruik op zichzelf maakt niet elke DPIA verplicht. De AVG noemt onder meer bepaalde omvangrijke beoordelingen, grootschalige verwerking van gevoelige gegevens en grootschalig stelselmatig toezicht op openbare ruimten.
Het IAMA is een beoordelingsinstrument, geen zelfstandige wet die elk algoritme automatisch aan eenzelfde plicht onderwerpt. Controleer daarnaast sectorspecifieke eisen en intern beleid. Stel voor de AI-verordening afzonderlijk vast welke rol, systeemcategorie en toepasselijke bepalingen gelden. Verwar een ethische wens om zorgvuldig te onderzoeken niet met de conclusie dat voor iedere toepassing dezelfde wettelijke assessmentplicht bestaat.
Vergelijk reikwijdte en uitkomst
Gebruik de onderstaande tabel als startpunt voor de projectaanpak. Het IAMA is in februari 2026 geactualiseerd. Controleer welke versie u gebruikt en waarom deze bij het project past. Een oud ingevuld document kan nuttige feiten bevatten, maar dekt niet automatisch een nieuw systeem, nieuwe doelgroep of ander doel.
Een ethische afweging kan ook passend zijn zonder algoritmen of persoonsgegevens, bijvoorbeeld bij de verdeling van fysieke loketten of de afbouw van persoonlijk contact. Kies dus geen instrument uitsluitend omdat een leverancier zijn product ‘AI’ noemt. Maak eerst duidelijk welke beslissingen veranderen en welke mensen daarvan afhankelijk zijn.
De tabel is opzij te schuiven.
| Onderdeel | DPIA | IAMA | Ethische afweging |
|---|---|---|---|
| Vertrekpunt | Persoonsgegevensverwerking | Algoritmisch systeem en grondrechten | Een concrete handelingskeuze |
| Typische inhoud | Noodzaak, risico’s en maatregelen | Effecten op relevante grondrechten | Botsende waarden, belangen en alternatieven |
| Status | AVG-instrument met toepasselijkheidscriteria | Instrument; beoordeel verplichtingen apart | Werkvorm; beleid of context kan eisen stellen |
| Bruikbare uitkomst | Onderbouwde risicoanalyse met acties | Navolgbare beoordeling van grondrechteneffecten | Gemotiveerde keuze met voorwaarden en resterende nadelen |
Fictieve casus: hulpvragen in een andere volgorde behandelen
Een volledig fictieve gemeentelijke organisatie wil binnenkomende hulpvragen met een scoresysteem ordenen. Medewerkers behandelen hoge scores eerder. Het project gebruikt contactgegevens en informatie uit de hulpvraag. Het team spreekt aanvankelijk over ‘alleen planning’, maar merkt dat een lage score feitelijk langere wachttijd kan betekenen. De invloed op dienstverlening moet daarom in het onderzoek worden meegenomen.
Het team maakt eerst een gegevens- en procesbeschrijving en beoordeelt vervolgens afzonderlijk of een DPIA verplicht is. Met een IAMA onderzoekt het onder meer ongelijke effecten en mogelijkheden om een onjuist beeld te corrigeren. In het ethische gesprek vraagt het wie de nadelen van wachten draagt en of snelheid de juiste prioriteit is. Geen van deze stappen mag als vooraf ingevulde goedkeuring van het systeem dienen.
Verzamel feiten eenmaal en houd conclusies gescheiden
Maak één gedeelde beschrijving van doel, betrokken groepen, proces, gegevens, leveranciers en beslisbevoegdheden. Geef feiten en maatregelen een herkenbaar nummer, zodat beoordelingen naar dezelfde versie verwijzen. Interview medewerkers en vertegenwoordigers van betrokkenen gezamenlijk waar de vragen overlappen. Dat voorkomt dat drie documenten ieder een andere werkelijkheid beschrijven.
Maak daarna een eenvoudige koppellijst: welke informatie ondersteunt de DPIA, welke vraag uit het IAMA is ermee beantwoord en welk ethisch bezwaar blijft open? De handreiking op CIP-overheid biedt ondersteuning bij gezamenlijk gebruik van het Rijksmodel DPIA en IAMA en wordt daar als concept aangeduid. Gebruik haar als hulpmiddel; controleer de aansluiting op uw instrumentversies en wettelijke verplichtingen zelf.
Laat iedere beoordeling concrete ontwerpkeuzes beïnvloeden
In de fictieve casus vergelijkt het team het scoresysteem met een eenvoudigere werkafspraak: tijdige intake door een medewerker en een duidelijk toegankelijke route voor urgente situaties. Het onderzoekt of de extra gegevens en complexiteit aantoonbaar iets toevoegen. Het kiest voorlopig voor een beperkte proef zonder automatische achterstelling van lage scores en met een maximale controletermijn voor alle hulpvragen.
De proceseigenaar reserveert capaciteit voor die controle; de projectleider legt vast welke resultaten de proef moet opleveren. Een privacyadviseur toetst de gegevenskeuzes, domeindeskundigen beoordelen de praktische gevolgen en de FG adviseert vanuit de eigen onafhankelijke rol. Een positieve conclusie op één onderdeel heft een negatief resultaat elders niet op. Wanneer een doorslaggevend probleem niet oplosbaar is, moet aanpassen of stoppen een reële uitkomst blijven.
Leg vast wie beslist en wanneer de beoordeling opnieuw nodig is
Zet in de beslisnotitie welke verplichtingen zijn onderzocht, welke beoordelingen zijn uitgevoerd en welke punten openstaan. Benoem de bevoegde beslisser en houd diens besluit gescheiden van onafhankelijke adviezen. Als volgens de DPIA het risico ondanks de voorgenomen maatregelen hoog blijft, is voorafgaande raadpleging volgens artikel 36 AVG aan de orde. Een intern akkoord vervangt die stap niet.
Herbeoordeel de aanpak wanneer doel, gegevens, model, doelgroep of feitelijke invloed verandert. De planningsscore uit de casus mag niet ongemerkt een criterium voor toegang tot ondersteuning worden. Spreek af wie zulke wijzigingen signaleert en wie mag pauzeren. Bewaar onderbouwing en bewijs van de maatregelen samen, zodat een volgende beoordeling voortbouwt op controleerbare ervaringen in plaats van op alleen een oud formulier.
Wat moet in ieder geval zijn geregeld?
De feitelijke toepassing en invloed op mensen zijn beschreven.
Verplichte en vrijwillige beoordelingen zijn onderscheiden.
Instrumentversies en toepasselijke wettelijke eisen zijn gecontroleerd.
Gedeelde feiten zijn herbruikbaar; conclusies blijven apart herkenbaar.
Maatregelen zijn getest en voorzien van eigenaar en capaciteit.
Het besluit benoemt open punten, onafhankelijke adviezen en herbeoordeling.
Deze uitleg is algemeen en vervangt geen beoordeling van uw specifieke organisatie, wettelijke positie, verwerking of incident.